Inzetten van peers achter tralies Het belang van training en ondersteuning Dorien Brosens & Silke Marynissen

1 Inleiding

In 2017 werd in dit tijdschrift de vraag gesteld: “peer-to-peer leren en ondersteuning: ook

mogelijk in gevangenissen?”. Het antwoord destijds was dat er in België slechts sporadisch en

vaak impliciet mee geëxperimenteerd werd. In landen zoals Canada, het Verenigd Koninkrijk

en de Verenigde Staten stonden dergelijke programma’s al veel verder (Brosens & De Donder,

2017). Peer-to-peer programma’s zijn een concrete toepassing van een sterktegerichte

benadering (Elisha & Shachaf-Friedman, 2023). Deze benadering legt de nadruk op de

kwaliteiten en mogelijkheden van individuen in plaats van op hun tekortkomingen (Perrin,

2024). Dergelijke programma’s erkennen het potentieel van personen in detentie en benutten

het sociaal kapitaal dat aanwezig is binnen de gevangenispopulatie (Lafferty et al., 2017). Peer-

to-peer programma’s stellen personen in detentie in staat om als begeleider, ondersteuner of

mentor op te treden voor hun medegedetineerden. Zo versterken ze de collectieve dynamiek

binnen de gevangenismuren (Tindall & Black, 2009).

Internationaal nemen peer-to-peer programma’s in gevangenissen uiteenlopende vormen aan.

Ze richten zich op tal van domeinen zoals alfabetisering, mentale gezondheid,

gezondheidsvoorlichting over bijvoorbeeld HIV, tuberculose of hepatitis C, het wegwijs maken

van nieuwkomers in de gevangenis en palliatieve zorg. Daarnaast kunnen peer-to-peer

programma’s ook de organisatie en begeleiding van recreatieve activiteiten omvatten zoals

koken, muziek of sport (Brosens et al., 2024; Seel et al., 2024; Walton et al., 2024). Vandaag

de dag zien we ook peer-to-peer projecten opduiken in de Vlaamse en Brusselse gevangenissen.

Vaak gaat het om onthaalprojecten waarbij personen die al langer in de gevangenis verblijven

een onthaalgesprek hebben met nieuwkomende personen. Voorbeelden hiervan vinden we in

de gevangenissen van Gent, Leuven-Hulp, Nieuw-Dendermonde en Hasselt. Ook

sportfatikkenwerkingen waarbij personen in detentie sportactiviteiten begeleiden of zelfs

trainingsprogramma’s opstellen vinden steeds vaker ingang, bijvoorbeeld in de gevangenissen

van Antwerpen, Beveren, Leuven-Centraal, Nieuw-Dendermonde of Oudenaarde. Daarnaast

zien we peer-to-peer ondersteuning geïntegreerd in bredere initiatieven waarbij onderlinge

steun als het ware ingebakken zit in de cultuur, zoals op de drugsvrije afdeling in de gevangenis

van Hasselt. Het ontbreekt echter wel aan informatie over het aantal peer-to-peer programma’s,

hoeveel peerwerkers actief zijn en welke taken ze concreet opnemen.

1.1 Welke voordelen kunnen peer-to-peer programma’s in gevangenissen

teweegbrengen?

Onderzoek toont aan dat peer-to-peer programma’s in gevangenissen verschillende voordelen

kunnen hebben (Brosens et al., 2024; Walton et al., 2025). Ten eerste zijn er voordelen voor

peerwerkers, zoals het ontwikkelen van vaardigheden of het verwerven van kennis (Janota et

al., 2024; Perrin, 2024), een toename van sociaal kapitaal (Nixon, 2019) of prosociaal gedrag

(Henderson & Meek, 2024; Perrin, 2024). De ervaring als peerwerker kan leiden tot een

versterkt zelfbeeld en meer zelfvertrouwen (Thekkumkara et al., 2023). Door anderen te helpen

maken peerwerkers een persoonlijke transformatie door en zetten ze stappen richting desistance

(Perrin, 2024; Smith, 2025). Hoewel er minder onderzoek is naar de langetermijneffecten,

suggereren studies dat de rol als peerwerker tijdens detentie ook bijdraagt aan een

Panopticon Online First 3 21-11-2025

gemakkelijkere overgang van de gevangenis naar de samenleving en betere

tewerkstellingskansen na vrijlating (Collica-Cox, 2016; Henderson & Meek, 2024). Toch zijn

er ook uitdagingen verbonden aan deze rol. Zo kan het ondersteunen van anderen bij emotioneel

beladen kwesties, zoals bijvoorbeeld zelfverwonding of suïcidepreventie, leiden tot emotionele

uitputting en burnout (Jaffe, 2012; Buck et al., 2023).

Naast de voordelen en uitdagingen voor peerwerkers, hebben peer-to-peer programma’s in

gevangenissen ook voordelen voor de ontvangers van de ondersteuning. Activiteiten zoals

sport, cultuur of koken die geleid worden door peers kunnen het mentaal welzijn en de

stemming van de deelnemers verbeteren (Seel et al., 2024). Workshops over

gezondheidsaspecten onder leiding van peers leiden dan weer tot meer kennis over onderwerpen

zoals HIV, hepatitis C of gezonde voeding en verhogen ook het welzijn (Thekkumkara et al.,

2023; Thornton et al., 2018). Dergelijke workshops creëren bij de deelnemers ook intenties om

het gedrag na vrijlating op een positieve manier te veranderen (Janota et al., 2024). Peer-to-peer

programma’s die zich richten op mentale gezondheid of suïcidepreventie zijn dan weer effectief

gebleken in het verminderen van angst, stress en risicovol gedrag (Perry et al., 2021; South et

al., 2017).

Tot slot dragen peer-to-peer programma’s bij aan een positiever gevangenisklimaat. Ze

verbeteren de sfeer binnen de gevangenis (Nixon, 2019; O’Sullivan et al., 2020), versterken de

onderlinge relaties tussen personen in detentie (Seel et al., 2024), alsook de relaties tussen

personeel en personen in detentie (Nixon, 2019; Stewart, 2018).

1.2 Het belang van training en ondersteuning van peerwerkers in gevangenissen

Hoewel de voordelen van peer-to-peer programma’s vaak beschreven worden in de literatuur,

ontstaan ze niet vanzelf. Veel hangt af van de manier waarop de programma’s geïmplementeerd

worden. Lorthios-Guilledroit et al. (2018) stellen in hun scoping review over peer-geleide

programma’s gericht op gezondheidsbevordering buiten de gevangenis dat peer-to-peer

programma’s beschouwd dienen te worden als complexe adaptieve systemen: of voordelen al

dan niet ontstaan, wordt beïnvloed door factoren op verschillende niveaus. Dit gaat over de

peers zelf (vb. motivatie, vaardigheden), het niveau van het programma (vb. training en

ondersteuning), het organisatorisch niveau (vb. klimaat waarin het programma

geïmplementeerd wordt) en het bredere, externe niveau (vb. geografische ligging, socio-

politieke context) (Lorthios-Guilledroit et al., 2018). Aangezien verschillende studies erop

wijzen dat training en ondersteuning sleutelcomponenten zijn binnen verschillende types van

peer-to-peer programma’s buiten de gevangenis (Elswick et al., 2024; Kinnafick et al., 2025),

zoemt deze explorerende studie in op de rol van training en ondersteuning van peerwerkers in

detentie.

Als we kijken naar het onderzoek dat al gedaan werd over training van peerwerkers in detentie,

zien we dat dit onderzoek wijst op het belang van training om peerwerkers in detentie voor te

bereiden op hun rol (Devilly et al., 2005; Janota et al., 2024; Thekkumkara et al., 2023).

Trainingen combineren vaak theoretische kennis met praktische oefening zoals rollenspelen,

groepsdiscussies of oefeningen in duo om de leerervaring te versterken (Devilly et al., 2005;

Thekkumkara et al., 2023). Daarnaast bestaat er ook on-the-job training, of het meelopen met

Panopticon Online First 4 21-11-2025

meer ervaren peerwerkers (Edgar et al., 2011; Walton et al., 2025). De duur, inhoud, frequentie

en intensiteit van de aangeboden trainingen is wel afhankelijk van programma tot programma.

(South et al., 2016). Naast training wordt in een aantal onderzoeken ook het belang van

voortdurende ondersteuning erkend. Dit kan bestaan uit regelmatige individuele of

groepsgesprekken met professionals betrokken bij het peer-to-peer programma (Jaffe, 2012;

Janota et al., 2024).

Hoewel het belang van training en voortdurende ondersteuning erkend wordt in eerder

onderzoek naar peer-to-peer programma’s in gevangenissen (Brosens et al., 2024), blijft het

tegelijkertijd onduidelijk hoe deze vorm krijgen en beleefd worden. Deze bijdrage wil aan deze

lacune tegemoetkomen en vertrekt vanuit volgende onderzoeksvraag: Welke vormen nemen

training en ondersteuning van peerwerkers in gevangenissen aan vanuit het perspectief van

professionals die betrokken zijn bij de ontwikkeling, implementatie of evaluatie van peer-to-

peer programma’s?

2 Methodologie

Ons kwalitatief, explorerend onderzoek had als doel inzicht te bieden in hoe training en

ondersteuning van peerwerkers in gevangenissen vorm krijgen. Daarbij focusten we op de

perspectieven van professionals die betrokken zijn bij de ontwikkeling, implementatie of

evaluatie van peer-to-peer programma’s. Het onderzoeksproject werd uitgevoerd met financiële

steun van het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek. De Ethische Commissie Humane

Wetenschappen van de Vrije Universiteit Brussel keurde het onderzoek goed op vier december

2023.

2.1 Dataverzameling

In totaal werden 16 semigestructureerde interviews afgenomen met 21 experten. Zij waren

betrokken bij diverse peer-to-peer programma’s in gevangenissen, zoals het onthaal van

nieuwkomers, mantelzorg, gezondheidspromotie, suïcidepreventie, sport, advies m.b.t. re-

integratie, verslaving en de ondersteuning van buitenlandse gedetineerde personen. Zeven

interviews gingen over programma’s in België, vijf over programma’s in het Verenigd

Koninkrijk en telkens één interview ging over programma’s in Ierland, Nederland, Noorwegen

of de Verenigde Staten. De interviews werden afgenomen in het Nederlands of Engels. De

keuze om ook programma’s buiten België op te nemen was een bewuste keuze. De ervaringen

in België met peer-to-peer programma’s zijn nog vrij beperkt, waardoor buitenlandse

ervaringen mogelijks inspirerend kunnen zijn voor Belgische praktijken.

In de meeste gevallen werden er individuele interviews afgenomen, maar in drie gevallen kozen

de respondenten ervoor om het gesprek met één of meerdere collega’s te voeren omdat zij

samen verantwoordelijk waren voor het programma. De deelnemers bestonden uit twee

groepen:

1) Programma-ontwikkelaars: Professionals die verantwoordelijk zijn voor het ontwerpen,

implementeren en/ of faciliteren van peer-to-peer programma’s in gevangenissen. In

Panopticon Online First 5 21-11-2025

totaal namen 16 programma-ontwikkelaars deel aan het onderzoek, waaronder twee

personen met ervaring met detentie.

2) Academici: Onderzoekers die wetenschappelijk onderzoek hebben gedaan over peer-to-

peer programma’s in gevangenissen en die hierover minimaal één peer-reviewed

publicatie hebben. Er namen vijf academici deel.

Er werd gebruik gemaakt een doelgerichte samplingstrategie om deelnemers te selecteren.

Hiervoor gebruikte de eerste auteur haar eigen netwerk van academici en contacten binnen

relevante organisaties, alsook informatie die beschikbaar was op het internet. Daarnaast werd

de sneeuwbaltechniek toegepast, waarbij geïnterviewde deelnemers werden gevraagd om

andere geschikte experten aan te bevelen. De interviews werden fysiek afgenomen (n=3) of

online via MS Teams of Zoom (n=13). Tabel 1 biedt beschrijft per interview de karakteristieken

van de respondenten en het soort peer-to-peer programma waarbij ze betrokken waren. De

interviews begonnen met algemene vragen over de peer-to-peer programma’s waarbij de

geïnterviewde betrokken was. Vervolgens werden dieper ingegaan op de vormen en het belang

van training en ondersteuning van de peerwerkers. De interviews vonden plaats tussen

december 2023 en augustus 2024 en duurden gemiddeld 79 minuten.

Tabel 1. Overzicht respondenten

Interview Functie Land Peer-to-peer

programma

1 Programma-ontwikkelaar België Onthaal

2 Academicus Verenigd Koninkrijk Mantelzorg

3 Academicus Verenigd Koninkrijk Verschillende types

4 Programma-ontwikkelaar Ierland Educatie

5 Programma-ontwikkelaar België Onthaal

6 Academicus Verenigd Koninkrijk Verschillende types

7 Programma-ontwikkelaar België Onthaal

8 twee programma-

ontwikkelaars;

één academicus;

één ervaringsdeskundige

Verenigde Staten van

Amerika

Educatie

9 Programma-ontwikkelaar België Onthaal

10 Twee programma-

ontwikkelaars

België Drugs

11 Academicus Verenigd Koninkrijk Suïcidepreventie

Panopticon Online First 6 21-11-2025

12 Programma-ontwikkelaar Verenigd Koninkrijk Advies m.b.t. re-

integratie

13 Programma-ontwikkelaar Noorwegen Educatie

14 Twee programma-

ontwikkelaar

Nederland Ondersteuning van

buitenlandse

gedetineerde personen

15 Programma-ontwikkelaar België Sport

16 Programma-ontwikkelaar België Sport

2.2 Data-analyse

De interviews werden opgenomen en letterlijk getranscribeerd. De analyse werd uitgevoerd met

MAXQDA en is gebaseerd op de drie stappen van practical thematic analysis van Saunders et

al. (2023). Ten eerste werden de transcripten zorgvuldig gelezen om vertrouwd te raken met de

data. Ten tweede codeerden we de transcripten aan de hand van een aantal deductieve codes,

ontwikkeld op basis van onze eerder uitgevoerde realist-inspired review (Brosens et al., 2024),

zoals ondersteuning door professionals (individuele meetings, supervisie) en training (inhoud,

aanpak van de lesgever). Dit werd aangevuld met inductieve codes die nieuwe aspecten

blootlegden (vb. mensgericht, verschillende vormen van voortdurende ondersteuning). Ten

derde werden de codes vergeleken, verfijnd en samengebracht in overkoepelende thema’s die

terugkerende patronen weerspiegelden. De eerste auteur leidde het analyseproces en besprak de

bevindingen op regelmatige basis met de co-auteur. De citaten in de resultaten komen

voornamelijk uit de Belgische interviews, aangevuld met citaten uit de interviews met actoren

uit het buitenland. Het land wordt hierbij steeds vermeld.

3 Onderzoeksresultaten

De programma’s varieerden sterk in opzet, doelgroep en thematiek: van onthaal en

suïcidepreventie tot gezondheidsvoorlichting en re-integratiebegeleiding. De resultaten

hieronder moeten dan ook gelezen worden als een thematische synthese van hoe training en

ondersteuning in uiteenlopende settings worden vormgegeven. We doen geen uitspraken over

het effect van training in functie van een specifiek type peer programma, maar brengen de

ervaringen van de betrokken in kaart. Dat deze bijdrage de focus legt op de rol van training en

voortdurende ondersteuning van peerwerkers, werd medebepaald door een aantal academici dat

we interviewden, waaronder:

“Wanneer wij de literatuur onderzochten, ik denk, wat echt slecht beschreven is

zijn de trajecten. (...) Hoe werden mensen getraind om peerwerker te worden? Of

het nu een alfabetiseringsprogramma was, een programma rond mentale

gezondheid, of wat dan ook. We begrepen vanuit het onderzoek eigenlijk niet hoe

dat eruitzag. We begrepen ook niet hoe die ondersteuningsmechanismen

eruitzagen. Hoe werden mensen ondersteund in die rol?” (Interview 3,

Panopticon Online First 7 21-11-2025

Academicus, over verschillende types peer-to-peer programma’s, Verenigd

Koninkrijk)

3.1 Training als fundament voor de rol als peerwerker

3.1.1 Verschillende vormen van training

In tal van besproken peer-to-peer programma’s tijdens de interviews was er een bepaalde vorm

van training voor de peerwerkers. De respondenten beschouwden die training als essentieel om

ervoor te zorgen dat peerwerkers de nodige vaardigheden en kennis hadden om hun rol goed

uit te voeren. We hoorden over drie verschillende vormen van training.

Ten eerste, in de meeste programma’s moesten peerwerkers aan het begin een initiële training

volledig afronden. Daarna vond er een beoordeling plaats om hun geschiktheid als peerwerker

in te schatten. Een programma-ontwikkelaar lichtte dit proces toe als volgt:

“We maken heel duidelijk dat het misschien zo kan zijn dat ze aan het einde

hiervan geen vrijwilliger [peerwerker] zullen zijn, maar je bent welkom om deel

te nemen aan de training. En soms zie je tijdens de training dat ze als het ware

openbloeien en dan kunnen ze een vrijwilliger worden. Dus aan het einde van de

training doen we een beoordeling of ze geschikt zijn of niet.” (Interview 13,

programma-ontwikkelaar, peer-educatieprogramma, Noorwegen).

Ten tweede was er een onthaalprogramma dat werkte met jobshadowing, ofwel meelopen met

meer ervaren peerwerkers. Hierbij werd er geen training gegeven aan het begin. Wanneer

peerwerkers nieuw waren in hun rol, woonden ze eerst een aantal onthaalgesprekken bij die

geleid werden door een andere peerwerker. Dit droeg volgens de respondent bij aan hun

zelfzekerheid om later zelf onthaalgesprekken te leiden, alsook om inzicht te krijgen in

verschillende manieren van communiceren:

“Eigenlijk heeft iedereen het geprobeerd door dubbel te lopen. (...) [Er zijn

peerwerkers die aangeven:] 'Ik wil nog een beetje langer meelopen.' Dat ook,

want sommige mensen zijn daar in twee, drie ochtenden, zeg maar, mee weg, dat

ze zelf op individuele, op zelfstandige basis kunnen ingeschakeld worden. Maar

andere mensen geven echt aan van: 'Ik zou liever het weekend nog een keer

meelopen.' of 'Ik zou dan nog een keer willen meelopen’ (...) [omwille van] de

onzekerheid en het ja, je profileren en spreken voor een groep en niet altijd weten

welke houding aan te nemen.” (Interview 5, programma-ontwikkelaar, peer-

onthaalprogramma, België).

Tot slot werd bij twee programma’s de training meteen gecombineerd met het opdoen van

praktische ervaring als peerwerker, waardoor er gesproken kan worden van voortdurende

training. Dit gebeurde zowel in een onthaalprogramma als in een programma gericht op

gezondheidsvoorlichting. Hierdoor konden de professionals tijdens de training inspelen op

uitdagingen waar de peerwerkers op botsten. Het meteen combineren van de training en

praktijkervaring maakte het volgens een respondent gemakkelijker om tijdens de lessen in te

spelen op wat er goed en minder goed liep tijdens het peerwerk:

Panopticon Online First 8 21-11-2025

“Twee uur per week is het buddymoment. Het eerste uur zijn het enkel de buddy’s

met die leerkracht voor hun lesmoment. Het tweede uur wordt iedereen (= de

nieuwkomers) uitgenodigd. (...). Die komen dan naar de ruimte waar de buddy’s

zitten. (...) Die verspreiden zich over de ruimte en hebben dan een gesprek met

die buddy, semi privé. En de leerkracht kan ondertussen rondlopen, ingrijpen

waar nodig is. Maar die heeft direct ook een heel goed zicht op wat loopt er goed,

wat loopt er niet goed. En dan kan die de week daarop tijdens de les op inspelen:

ik heb dit gezien, we gaan hier iets aan doen.” (Interview 1, programma-

ontwikkelaar, peer-onthaalprogramma, België)

3.1.2 Inhoudelijke focus van de training

Een centraal thema tijdens de interviews was het belang van de ontwikkeling van

communicatievaardigheden als onderdeel van de training. Het omvatte onder andere actief

luisteren, leren formuleren van duidelijke boodschappen, effectief communiceren met

peerontvangers, gevangenispersoneel of directie, het geven en ontvangen van feedback en het

belang van non-verbale communicatie. Naast communicatievaardigheden varieerde de inhoud

van de training sterk, afhankelijk van de focus van het programma. In programma’s gericht op

gezondheidsvoorlichting kwamen onderwerpen aan bod zoals EHBO, tuberculose, hepatitis C

of andere infectieziekten. Deze trainingen bevatten vaak ook technieken om aan peer-educatie

te doen, waarbij principes uit de volwasseneducatie werden aangehaald of motivationele

gespreksvoering. Andere programma’s gingen dan weer dieper in op onderwerpen zoals

psychosociale ondersteuning, hoe een goede mentor te zijn, verslaving, gedragsverandering, ...

Meerdere respondenten benadrukten het belang van groepswerk zoals rollenspelen als een

didactische methode om kennis en vaardigheden in de praktijk te oefenen en de leerervaring te

versterken. Dit werd gezien als een waardevolle manier om actieve betrokkenheid en

samenwerking tussen de peerwerkers te stimuleren, alsook om spreekvaardigheden te

ontwikkelen. Groepswerk werd door verschillende respondenten ook gezien als essentieel voor

het opbouwen van vertrouwen binnen een ondersteunende omgeving die professionals tijdens

de training probeerden te creëren. Een programma-aanbieder reflecteerde op hoe een rollenspel

persoonlijke groei faciliteerde bij de deelnemers:

“Het echte cadeau voor mij persoonlijk is de meerwaarde van zo’n cursus, dat je

mensen ziet groeien in vertrouwen, in openheid, in bereidheid om dingen te delen,

in assertiviteit. Gisteren was er een jongen die anders altijd zo timide en zo stil is.

(...) En die bloeide helemaal open tijdens een rollenspel. En ik dacht: maar zie

die nu bezig. Dat was zo hartverwarmend om te zien dat hij dat durfde daar, dat

die de veiligheid vond om daar dat rollenspel met alle overtuiging te spelen.

Supermooi. Ik zeg ook altijd: 'Dit is een plek om te oefenen. Dit is echt, hier

bestaan geen fouten. Hier bestaat alleen spelen, oefenen, sterker worden, samen

nadenken en weer voort.” (Interview 9, programma-ontwikkelaar, peer-

onthaalprogramma, België)

Naast het trainen van vaardigheden en kennis, integreerden vele trainingen ook kernprincipes

zoals menselijkheid, neutraliteit, onpartijdigheid of gelijkheid. Sommige peer-educatieve

programma’s behandelden deze principes zeer expliciet, terwijl andere peer-to-peer

Panopticon Online First 9 21-11-2025

programma’s ze subtieler integreerden. Een programma-ontwikkelaar uit Noorwegen ging

dieper in op waarom ze bijvoorbeeld onpartijdigheid expliciet aan bod lieten komen in de

training. De reden hiervoor was dat peerwerkers met iedereen moesten kunnen samenwerken,

ongeacht de afdeling waarop een persoon verbleef of de strafbare feiten waarvoor iemand in de

gevangenis zat. Een aantal respondenten gaf hierbij het voorbeeld dat peerwerkers ook hulp

moesten bieden aan personen die een seksueel delict hebben gepleegd.

3.1.3 Een mensgerichte attitude van de trainers

Tijdens alle interviews over peer-to-peer programma’s met een trainingscomponent

benadrukten de respondenten dat de mensgerichte attitude van de trainers een cruciale rol

speelde in het creëren van een positieve, ondersteunende, aanmoedigende of empowerende

omgeving voor (toekomstige) peerwerkers. Sommige respondenten beschreven hierbij het

belang van een filosofie gericht op leren en groei, waarbij het belangrijk was om ervoor te

zorgen dat de peerwerkers zich tijdens de training veilig genoeg voelden om te oefenen, zonder

de angst om fouten te maken. Verschillende respondenten beschouwden het maken van fouten

eerder als groei- en leerkansen dan als falen. Een mensgerichte benadering waarbij de

deelnemers gezien en behandeld worden als mensen werd door een aantal respondenten gezien

als enorm belangrijk. Een programma-aanbieder verwoordde dit als volgt:

“Wat is de geheime saus? (...) Voor mij is het, vergeef me als het arrogant klinkt,

maar dat is niet de bedoeling. Het zijn de mensen die de training geven. Want je

kan iedereen een handboek geven, maar als zij het niet op de juiste manier doen

of niet goed overkomen, werkt het niet. Er zijn veel programma’s in gevangenissen

die niet werken. En dat komt niet doordat het programma zelf niet goed is. Het is

gewoon diegene die het geeft.” (Interview 8, programma-ontwikkelaar, peer-

educatieprogramma, Amerika)

Daarnaast werd authenticiteit benoemd als een kernkwaliteit van trainers. Dit betekende dat

trainers zichzelf moesten blijven, geen beloften mochten maken die ze niet konden waarmaken

en niet mochten oordelen over bijvoorbeeld de criminele feiten van de peerwerkers. Het werd

belangrijk bevonden door de respondenten om zich voornamelijk te richten op de sterktes van

de deelnemers en constructieve feedback te geven. Een programma-ontwikkelaar gaf het

voorbeeld van hoe positieve bekrachtiging en geloof in het potentieel van deelnemers leidde tot

opmerkelijke positieve gedragsveranderingen en het zelfbeeld van de deelnemers.

3.1.4 Het integreren van ervaringskennis van detentie in training

In enkele peer-to-peer programma’s waarover de respondenten spraken werd de

ervaringskennis van detentie expliciet geïntegreerd in de training. Respondenten gaven aan dat

dit niet alleen de inhoud van de training versterkte, maar ook onmiddellijk het vertrouwen in

het programma vergrootte bij nieuwe potentiële peerwerkers die de training volgden. In één van

de onthaalprogramma’s werd de inhoud van de training samen met de eerste groep van

peerwerkers ontwikkeld. Terwijl professionals de algemene doelstellingen en het kader van de

onthaalwerking en de training bepaalden, droegen de peerwerkers bij door relevante

Panopticon Online First 10 21-11-2025

trainingstopics te identificeren, na te denken over geschikte tools of het ontwikkelen van

strategieën voor het omgaan met uitdagingen tijdens een onthaalgesprek, zoals frustraties en

moeilijke vragen. Een programma-aanbieder reflecteerde op de betekenis van dit proces voor

de betrokken personen in detentie:

“Het moment dat je echt ook aan mensen vraagt van wat is uw mening daarover?

Dat doet heel veel. Want dat is nog meer dan gewoon het uitvoeren en vertrouwen

hebben dat mensen het goed gaan uitvoeren, die buddyrol, maar ook gewoon van

ja, wat is uw rol hierin, hoe zie jij dat? Wat vind jij belangrijk daarin? (...) En

ook zo de lijst gemaakt, een overzichtje uiteindelijk, dat ze konden overlopen als

ze in gesprek zaten met de mannen.” (Interview 7, programma-ontwikkelaar,

peer-onthaalprogramma, België)

Een andere programma-ontwikkelaar, die net gestart was met een onthaalprogramma, uitte een

soortgelijke wens om peerwerkers actief te betrekken bij de vormgeving van de training. Deze

respondent ervaarde dit als waardevol, maar uitdagend doordat het gevangenissysteem

gebouwd was op ongelijkwaardigheid:

“Maar het systeem is nu eenmaal nog altijd overwegend ongelijkwaardig. Ik ga

het niet meer repressief noemen, dat is een te sterke term, maar de basispremisse

bij het overgrote deel van de penitentiair beambten is nog altijd van: 'Ik ben

beambte en jij bent maar een mens in detentie.' En vaak zeggen ze niet eens mens

in detentie, maar dus wel gedetineerde dan nog. En: 'jij hebt naar mij te luisteren

en het reglement te respecteren.' En op die basis is het ongelooflijk moeilijk om

mensen ervan te overtuigen, in een korte cursus zoals die van mij, dat ze het recht

hebben om in de driving seat te zitten en om mee dingen te beslissen en mee na te

denken over het opzetten van een project. Wetende dat dat ongelooflijk veel kan

betekenen. Want het grootste verlies dat iemand in detentie meemaakt, denk ik, is

precies dat. Het verlies van niet alleen bewegingsvrijheid, maar

bewegingsvrijheid in je hoofd. Een verlies van autonomie en erkenning.”

(Interview 9, programma-ontwikkelaar, peer-onthaalprogramma, België)

Een ander voorbeeld kwam uit een peer-educatief programma dat in meer dan tien

gevangenissen in Amerika werd geïmplementeerd. Hierin werden trainers met ervaringskennis

van detentie tewerkgesteld. Deze trainers, die tijdens hun detentieperiode zelf als peerwerker

hadden gefungeerd, werkten nu als betaalde professionals voor het programma. Een respondent

zonder ervaring van detentie die meewerkte aan dit programma, beschreef de combinatie van

trainers met en zonder ervaringskennis als een yin-en-yang dynamiek die de nodige balans

bracht. Dit zorgde ook voor vertrouwen in het programma onder een groot deel van de

gevangenispopulatie. Ook een programma in het Verenigd Koninkrijk wilde personen met

ervaring van detentie binnenbrengen in de gevangenis om training te geven. Ze ontvingen

hiervoor financiering vanuit het gevangeniswezen, maar het lukte maar niet om deze personen

door de veiligheidsprocedure te krijgen zodat ze opnieuw een gevangenis mochten betreden:

“De idee is dat we personeel dat zelf in de gevangenis heeft gezeten terug naar de

gevangenis laten gaan om groepen te faciliteren. En weet je, dat wordt

gefinancierd door de overheid, dat wordt gefinancierd door het gevangeniswezen.

Maar we kunnen de mensen die we gerekruteerd hebben niet terug naar de

Panopticon Online First 11 21-11-2025

gevangenis laten gaan. (...) Dat soort frustraties zijn erg vervelend. (...) Ze

geraken niet door de veiligheidsprocedure.” (Interview 12, programma-

ontwikkelaar, adviesprogramma m.b.t. re-integratie, Verenigd Koninkrijk).

3.2 De rol van voortdurende ondersteuning

Naast training benadrukten nagenoeg alle respondenten het ondersteunen van peerwerkers als

noodzakelijk om hen in hun rol te houden. In de praktijk bleken er uiteenlopende manieren te

bestaan om peerwerkers te ondersteunen, waarbij er twee soorten ondersteuningsactoren

werden aangehaald, namelijk: (1) professionals of vrijwilligers en (2) collega peerwerkers.

3.2.1 Professionals of vrijwilligers

Academici vertelden dat de ondersteuning door professionals of vrijwilligers vanaf het begin in

het ontwerp van het programma geïntegreerd moest worden en niet pas later toegevoegd, zoals

in sommige programma’s gebeurde. Zij waren van mening dat er in vele peer-to-peer

programma’s geen of slechts zeer beperkte voortdurende ondersteuning voor peerwerkers was.

Uit de interviews met programma-ontwikkelaars bleek dat zij het belang van voortdurende

ondersteuning erkenden en dat op één of andere manier probeerden te doen. De meeste

respondenten spraken over vormen van ondersteuning waarbij professionals of externe

vrijwilligers de peerwerkers hielpen in het uitvoeren van hun complexe rol. Hierbij was er

bijvoorbeeld aandacht voor praktische aspecten zoals het begrijpen van de materialen die

ontwikkeld werden voor de peerwerkers, of hen op de hoogte te houden wanneer er een

bepaalde regel veranderde in de gevangenis (wat belangrijk was voor bijvoorbeeld

onthaalprogramma’s), of in de samenleving (wat belangrijk was voor bijvoorbeeld

adviesprogramma’s m.b.t. re-integratie). Zo gaf een programma-ontwikkelaar het voorbeeld

van een peerwerker die het moeilijk had om de checklist die ontwikkeld was als een leidraad

voor de onthaalgesprekken op een vlotte manier te gebruiken. De peerwerker volgde zeer strikt

de volgorde van de checklist waardoor dit het natuurlijke verloop van het gesprek verstoorde.

Bijgevolg initieerde de trainer oefeningen om die checklist te leren gebruiken. Dergelijke

voortdurende en gerichte ondersteuning voor peerwerkers werd door verschillende

respondenten als essentieel ervaren om praktische vaardigheden te ontwikkelen en

zelfvertrouwen te vergroten, waardoor peerwerkers beter in staat waren om hun rol uit te

voeren.

Daarnaast woonden professionals uit een onthaalprogramma soms ook onverwacht

onthaalgesprekken bij om daarna individuele feedback te kunnen geven aan de peerwerkers

over bijvoorbeeld hun sociale vaardigheden, in welke mate ze geïnteresseerd overkwamen, hoe

ze beter konden articuleren, of hoe ze meer structuur in het gesprek konden brengen. Volgens

de respondent zorgde deze opvolging ervoor dat peerwerkers hun rol serieus namen en

gemotiveerd bleven.

Door verschillende respondenten werd ook ingegaan op het essentiële belang van ondersteuning

in het waarborgen van het mentaal welzijn van de peerwerkers. Zo werd het belangrijk

bevonden dat peerwerkers de ruimte kregen om over hun ervaringen te spreken. Eén van de

Panopticon Online First 12 21-11-2025

respondenten vertelde dat zij binnen hun suïcidepreventieprogramma gebruik maakten van

individuele sessies waarbij de ervaringen van de afgelopen week besproken werden in een

persoonlijk, één-op-één gesprek met een professional. Andere respondenten maakten gebruik

van groepssessies waarbij verschillende peerwerkers, professionelen en/of vrijwilligers

samenkwamen om de successen en moeilijkheden te bespreken en ideeën en ervaringen uit te

wisselen. Deze groepssessies werden als zeer waardevol beschouwd wanneer er een bepaalde

mate van vertrouwen was onder de peerwerkers. Dit vertrouwen creëerde een omgeving waarin

peerwerkers zichzelf durfden openstellen, wat niet altijd als evident bevonden werd in een

gevangenisomgeving. In één programma werden online-sessies georganiseerd met peerwerkers

uit meer dan tien verschillende inrichtingen zodat de peerwerkers van elkaar konden leren,

inzicht kregen in elkaars ervaringen,... Verschillende respondenten haalden aan dat dergelijke

sessies, of het nu individueel of in groep was, zeer belangrijk waren in emotioneel beladen

programma’s zoals mentale gezondheid, suïcidepreventie of mantelzorg, waarin er een groter

risico is op burn-out of een negatieve invloed op de mentale gezondheid van de peerwerkers.

Maar ook in andere types van peer programma’s werd het belang van voortdurende

ondersteuning door academici benadrukt aangezien het gaat over het menselijke relaties waarin

personen allerlei aspecten over zichzelf kunnen onthullen, soms zelfs onverwacht.

Ook het belang van informele, niet-georganiseerde interacties tussen de professionals

betrokken in het peer-to-peer programma en de peerwerkers mocht volgens een aantal

respondenten niet onderschat worden. Deze respondenten benadrukten het belang om

peerwerkers als mensen te beschouwen, en onderstreepten hoe betekenisvol kleine, dagelijkse

interacties met hen kunnen zijn, zoals een compliment geven of even vragen hoe het gaat

wanneer ze elkaar tegenkwamen in de gevangenis. Eén van de respondenten betrokken bij een

peer-sportwerking gaf aan dat vertrouwen te geven aan de peerwerkers en op een zeer

laagdrempelige manier te werken waarbij de deur van het bureau letterlijk openstond:

“Onze manier van werken... In de zin van hen dat vertrouwen geven van: ‘jij gaat

dat kunnen en als je met vragen zit, val maar binnen.’ En er dan ook wel zijn

natuurlijk. Of hen ondersteunen als ze met vragen zitten of als ze problemen

hebben. (...). (Ik probeer) in eerste instantie gewoon een luisterend oor te zijn

denk ik. Luisteren en praten. En in tweede instantie, vaak stel ik de vraag van:

‘wil je dat ik gewoon even luister nu, of wil je dat ik effectief iets doe voor jou?’

(...) Vooral veel luisteren.” (Interview 16, programma-ontwikkelaar, peer-

sportprogramma, België).

Een andere programma-ontwikkelaar beschreef een andere, informele manier van

ondersteuning die gericht was op erkenning voor de peerwerkers, eerder dan dat het een

gestructureerd en systematisch onderdeel was van het programma. Zij organiseerden twee à

drie keer per jaar een bijeenkomst van een half uur met broodje en een drankje. Het gebeurde

dan dat deelnemers ervaringen begonnen uit te wisselen, maar dit werd niet geïnitieerd door de

professionals. Hoewel sommige respondenten aangaven dat peerwerkers dit soort

bijeenkomsten als waardevol ervaarden, plaatsten anderen vraagtekens bij de effectiviteit

hiervan om het engagement van peerwerkers op langere termijn te waarborgen.

Panopticon Online First 13 21-11-2025

3.2.2 Collega-peerwerkers

Ook collega-peerwerkers werden door sommige respondenten erkend als een essentiële

ondersteuningscomponent. Dit kon gaan via formele ondersteuningskanalen die geïnitieerd en

begeleid werden door professionals of vrijwilligers zoals hierboven besproken. Verschillende

respondenten gaven echter aan dat de ondersteuning onder collega-peerwerkers de formele

sessies kon overstijgen en het een blijvend element kon worden wanneer ze elkaar

tegenkwamen in de gevangenis op andere momenten. Soms ontstonden er positieve banden

tussen de peerwerkers: “Het gaat verder als die mannen elkaar op de wandeling tegenkomen.

Het stopt niet na dat uurtje groepswerk. Nee, dat leeft verder.” (Interview 10, programma-

ontwikkelaar, peer-drugsprogramma, België). Zo beschreef een programma-ontwikkelaar

tijdens een interview een situatie waarin één van de peerwerkers moeite had om zich bloot te

geven aan de psychosociale dienst (PSD) en de strafbare feiten die gepleegd werden met hen te

bespreken, waardoor die persoon al twee sessies bij de PSD had afgebroken. Zijn collega-

peerwerkers moedigden die persoon aan door te erkennen dat ook zij het moeilijk vonden om

te praten over de strafbare feiten, maar benadrukten tegelijkertijd het belang hiervan voor de

toekomst en reclassering.

3.3 In welke mate werd er én training én voortdurende ondersteuning voorzien?

Uit de interviews kwam naar voren dat training en voortdurende ondersteuning elk hun eigen

finaliteit hebben. Training richtte zich primair op het voorbereiden van peerwerkers op hun rol

door hen de nodige kennis, vaardigheden en kernprincipes bij te brengen. Ondersteuning was

dan weer cruciaal om peerwerkers in hun rol te houden en te helpen omgaan met uitdagingen.

Ten eerste was er één programma met een trainingscomponent, maar zonder ondersteuning.

Dit was een mantelzorgprogramma waarin een academicus verantwoordelijk was voor de

initiële training van de peerwerkers. De verwachting was dat actoren in de gevangenis de

opvolging van de peerwerkers zouden overnemen. Deze opvolging vond echter niet plaats en

werd door de academicus bestempeld als een enorme tekortkoming. Het gebrek aan

ondersteuning leidde tot frustraties bij de peerwerkers, die zich niet erkend en gewaardeerd

voelden. Uiteindelijk stopten er verschillende onder hen.

Ten tweede waren er verschillende programma’s die geen trainingscomponent hadden, maar

wel voorzagen in ondersteuning. Dit gebeurde in verschillende types van peer-to-peer

programma’s, zoals het programma gericht op de ondersteuning van buitenlandse gedetineerde

personen, onthaal, verslaving of sport. De intensiteit van de opvolging varieerde hierbij sterk:

van sporadische groepsgesprekken (twee à drie keer per jaar) tot een wekelijkse of

tweewekelijkse opvolging in groep of individueel. Die opvolging werd doorgaans

georganiseerd door professionals, terwijl ook één respondent aangaf dat de deur van diens

bureau altijd openstond voor de peerwerkers wanneer ze praktische vragen hadden, iets wilden

overleggen of de nood voelden om even te ventileren. Hierbij werd het initiatief dan

voornamelijk gelegd bij de peerwerkers, wat volgens de respondent niet in elke gevangenis

mogelijk zou zijn, maar wel in de desbetreffende gevangenis omwille van het belang dat er

werd gegeven aan participatie en inspraak:

Panopticon Online First 14 21-11-2025

“De cultuur in gevangenis x is al heel lang een cultuur van participatie en

inspraak en van verantwoordelijkheden, of zoveel mogelijk

verantwoordelijkheden proberen geven en terug leggen bij gedetineerden. (...)

Het is eigenlijk een heel informele manier van samenwerken. De locatie van mijn

bureau is ook heel dicht bij de cellen. De deur staat ook altijd open behalve als ik

online vergaderingen heb. Maar dat impliceert dat mannen eigenlijk doorheen de

dag mijn bureau kunnen binnenvallen met heel praktische vragen of met heel grote

ideeën en vragen.” (Interview 16, programma-ontwikkelaar, peer-

sportprogramma, België).

Hoewel deze programma’s geen trainingscomponent hadden, erkende de meerderheid van de

respondenten wel de meerwaarde van training. Zij gaven echter aan dat organisatorische

beperkingen, zoals een groot verloop in arresthuizen of het gebrek aan externe partners die een

cursus wilden geven, het organiseren van trainingen bemoeilijkten.

Daarnaast hoorden we tijdens de interviews ook over peer-to-peer programma’s met beide

componenten. Een academicus beschreef het belang van deze combinatie als volgt: “Het is op

veel vlakken geen hogere wiskunde. Ze hebben initiële training nodig, (...) ze hebben richtlijnen

nodig en ze moeten ondersteund worden.” (Interview 2, academicus, peer-mantelzorg,

Verenigd Koninkrijk). Enerzijds omvatte dit programma’s waarbij eerst initiële training werd

gegeven aan de potentiële peerwerkers, gevolgd door een wekelijkse of tweewekelijkse

opvolging wanneer ze effectief aan de slag waren. Deze aanpak werd gebruikt in diverse peer-

to-peer programma’s, zoals gezondheidspromotie, onthaal en suïcidepreventie. Terwijl de

initiële cursus altijd groepsgewijs werd georganiseerd, varieerde de aanpak van de opvolging

afhankelijk van de thematiek. Bij suïcidepreventie werd individuele opvolging essentieel geacht

omwille van de gevoeligheid van het onderwerp, terwijl bij onthaalprogramma’s en

programma’s gericht op gezondheidspromotie de opvolging meestal in groepsverband

plaatsvond. Sommige respondenten waren van mening dat een groepscursus aan het begin

moeilijker te realiseren was in een arresthuis met een groot verloop. Als alternatief werd in één

arresthuis jobshadowing geïntroduceerd. Dit stelde professionals in staat niet constant nieuwe

peerwerkers te moeten opleiden, maar nieuwe peerwerkers wel voor te bereiden op hun rol door

een tijdje mee te lopen met meer ervaren peerwerkers.

Anderzijds waren er ook programma’s waarbij de training en het opdoen van praktijkervaring

door elkaar liepen. In dat opzicht kon er gesproken worden van voortdurende training en

opvolging. Dit hoorden we zowel bij een respondent die betrokken was bij een programma

m.b.t. onthaal als bij gezondheidsbevordering. De keuze voor voortdurende training en

opvolging werd gemaakt uit praktische overwegingen, aangezien het in een arresthuis of een

gevangenis waar mensen slechts gedurende een korte tijd verblijven veel moeilijker werd

bevonden om eerst een initiële training van een aantal weken te organiseren. Door training en

opvolging door elkaar te laten lopen, was het mogelijk dat er op regelmatige basis nieuwe

peerwerkers instroomden.

4 Discussie en conclusie

Deze bijdrage zoomt in op twee factoren die meebepalen hoe peer-to-peer programma’s in

gevangenissen worden vormgegeven: training en ondersteuning van peerwerkers. Hoewel de

Panopticon Online First 15 21-11-2025

programma’s die in de interviews aan bod kwamen sterk verschillen in opzet, doelgroep en

thematiek, sluiten onze bevindingen enerzijds aan bij eerder onderzoek over het belang van

deze factoren (Brosens et al., 2024). Anderzijds biedt het aanvullende inzichten in hoe training

en ondersteuning georganiseerd kunnen worden.

Ten eerste benadrukt ons explorerend onderzoek het belang van een geïntegreerde aanpak

waarin beide aspecten structureel worden opgenomen. Training legt de basis voor kennis- en

competentieontwikkeling, bereidt peerwerkers voor op hun rol en geeft hun inzicht in

kernprincipes zoals menselijkheid, neutraliteit, onpartijdigheid en gelijkheid. Deze bevindingen

sluiten aan bij eerder onderzoek dat benadrukt dat training aan het begin peerwerkers in staat

stelt om hun rol goed uit te voeren (Jaffe, 2012; Thornton et al., 2018). Daarnaast wordt

bevestigd dat training een belangrijke rol speelt in de mogelijkheid van peerwerkers om een

niet-oordelende houding aan te nemen ten aanzien van de personen in detentie die ze helpen

(Walby & Cole, 2019). Tegelijkertijd onderstreept dit onderzoek dat voortdurende

ondersteuning essentieel is om peerwerkers gemotiveerd te houden, praktische uitdagingen te

overwinnen en hun emotioneel welzijn te waarborgen. Deze bevindingen sluiten aan bij recente

literatuur over peer-to-peer programma’s voor suïcidepreventie, waarin een gebrek aan

ondersteuning als een belangrijke barrière voor implementatie wordt beschouwd (Buck et al.,

2023). Ons onderzoek laat echter zien dat voortdurende ondersteuning verder reikt dan formele,

op voorhand geplande bijeenkomsten. Het omvat een combinatie van praktische begeleiding,

emotionele ondersteuning en informele, dagdagelijkse contacten die bijdragen aan het gevoel

van erkenning en waardering bij peerwerkers.

Een tweede bevinding is het belang van een mensgerichte benadering en het durven geven van

vertrouwen aan peerwerkers, zowel tijdens de training als bij de ondersteuning. Trainers en

begeleiders spelen een sleutelrol in het creëren van een veilige en ondersteunende omgeving

waarin peerwerkers zich gewaardeerd voelen en kunnen groeien in hun rol. Collica (2010) en

Edgar en collega's (2011) beschrijven in dit kader het belang van trainers om peerwerkers te

behandelen met waardigheid en respect. Een aantal respondenten wezen hierbij op de

meerwaarde van ervaringskennis van detentie binnen de training. Het betrekken van personen

met detentie-ervaring bij de ontwikkeling en uitvoering van trainingen kan een middel zijn om

het vertrouwen onder de gevangenispopulatie in het programma te vergroten. Ook het

gezamenlijk ontwikkelen van de trainingsinhoud met peerwerkers zelf kan de relevantie van de

training en het gevoel van zeggenschap versterken.

Ten derde toont ons onderzoek dat de organisatie van training en ondersteuning in de praktijk

ook uitdagingen met zich meebrengt en afhankelijk is van organisatorische randvoorwaarden.

In sommige gevangenissen bemoeilijkt het grote verloop van de gevangenispopulatie het

organiseren van trainingen en het waarborgen van de continuïteit van peerwerkers. Bovendien

speelt de cultuur die heerst binnen de gevangenis een belangrijke rol. De mate waarin

participatie en inspraak bevorderd wordt, heeft invloed op of en hoe peer-to-peer programma’s

geïmplementeerd kunnen worden. Verder is de zoektocht naar externe partners voor het

organiseren van de training van de peerwerkers niet altijd eenvoudig. Een ander obstakel dat

uit dit onderzoek naar voren komt, is de moeilijkheid om personen met detentie-ervaring als

trainer toe te laten in gevangenissen. Hoewel hun meerwaarde wordt erkend door verschillende

respondenten, kunnen administratieve en veiligheidsprocedures hun inzet verhinderen. Zo

Panopticon Online First 16 21-11-2025

toonde ook een interview met een respondent uit het Verenigd Koninkrijk: het is vaak moeilijk

om dergelijke personen binnen te laten in de gevangenis om als peerwerker aan de slag te gaan.

In de Belgische praktijk zien we de eerste stappen in deze richting en ook onze interviews geven

enkele voorbeelden van hoe ervaringskennis ingezet kan worden. De inzichten zijn echter

beperkt waardoor verder onderzoek wenselijk is naar of en hoe dit zou kunnen in de Belgische

gevangenissen.

Dit onderzoek is exploratief en gebaseerd op interviews met programma-ontwikkelaars en

academici in binnen- en buitenland. Het biedt dan ook geen kant-en-klare richtlijnen over hoe

peer-to-peer programma’s in onze Vlaamse en Brusselse gevangenissen geïmplementeerd

dienen te worden, maar wel inspiratie uit de praktijk. We zijn er ons van bewust dat het geen

vanzelfsprekendheid is om in een context van structurele overbevolking en personeelstekort

peer-to-peer programma’s op te zetten en in te bedden. Verschillende respondenten wezen erop

dat initiatieven vaak draaien op individuele goodwill, eerder dan op institutionele verankering.

Toch zijn er hoopvolle signalen: in Vlaanderen en Brussel ontstaan initiatieven die laten zien

dat, ondanks de moeilijke omstandigheden, wordt nagedacht over welke betekenisvolle rol

mensen in detentie zelf kunnen opnemen in de ondersteuning van hun medegedetineerde

personen. Ook in het Vlaams strategisch plan ter versterking van de re-integratie van personen

in detentie (2025-2030) wordt voor het eerst expliciet aandacht besteed aan de ontwikkeling

van peer-to-peer werkingen als een structureel onderdeel van het detentie- en reintegratiebeleid

(Vlaamse regering, 2025). Daarnaast werd recent een grootschalig Strategisch

Basisonderzoeksproject goedgekeurd door het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek over

peer support in gevangenissen (PIP – Peer support Innovating Prisons). Dit project zal niet

alleen de nodige randvoorwaarden verder onderzoeken, maar ook leiden tot concrete handvatten

voor praktijk en beleid.

Referenties

Brosens, D., & De Donder, L. (2017). Peer-to-peer leren en ondersteuning: ook mogelijk in

gevangenissen!?. Panopticon, 38(2), 142–146.

Brosens, D., Marynissen, S., & De Donder, L. (2024). Effectiveness of peer learning and peer

support in prison: A realist-inspired review of outcomes, mechanisms, and contextual

factors. In J. McDevitt, & M. Gellman (Eds), Unlocking learning: International

perspectives on education in prison (pp. 247–273). Brandeis University Press.

https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/distributed/U/bo214794681.html

Buck, G., Tomczak, P., Harriott, P., Page, R., Bradley, K., Nash, M., & Wainwright, L.

(2023). Prisoners on prisons: Experiences of peer-delivered suicide prevention work.

Incarceration, 4. https://doi.org/10.1177/26326663231172023

Collica, K. (2010). Surviving incarceration: Two prison-based peer programs build

communities of support for female offenders. Deviant Behavior, 31(4), 314–347.

https://doi.org/10.1080/01639620903004812

Collica-Cox, K. (2016). All aboard the desistance line: First stop, producing prosocial prison

attachments within an HIV prison-based peer program. Journal of Prison Education and

Reentry, 3(2), 67–91. http://dx.doi.org/10.15845/jper.v3i2.1001

Panopticon Online First 17 21-11-2025

Devilly, G. J., Sorbello, L., Eccleston, L., & Ward, T. (2005). Prison-based peer-education

schemes. Aggression and Violent Behavior, 10(2), 219–240.

https://doi.org/10.1016/j.avb.2003.12.001

Edgar, K., Jacobson, J., & Biggar, K. (2011). Time well spent: A practical guide to active

citizenship and volunteering in prison. Prison Reform Trust.

Elisha, E., & Shachaf-Friedman, E. (2023). ‘For the first time in my life, my past is an

advantage’: The perceived effects of professional peer work on wounded healers in the

field of drug addiction. Addiction Research & Theory, 23(6), 477–486.

https://doi.org/10.1080/16066359.2023.2294878

Elswick, A., Murdock, M., & Fallin-Bennett, A. (2024). Enhancing role integrity for peer

workers. Community Mental Health Journal, 60(1), 124–130.

https://doi.org/10.1007/s10597-023-01156-4

Henderson, M., & Meek, R. (2024). Peer Mentoring in a women’s prisons as a form of social

rehabilitation through crime desistance. In F. Coppola & A. Martufi (Eds), Social

Rehabilitation and Criminal justice (pp. 308–318). Routledge.

Jaffe, M. (2012). Peer support and seeking help in prison. A study of the Listener scheme in

four prisons in England [Doctoral thesis]. Keele University.

Janota, A. D., Hibbard, P. F., Meadows, M. E., Nichols, D., Cocco, J. P., Carr, A. L.,

Chapman, E., Maupomé, G., & Duwve, J. M. (2024). Peer education as a tool to

improve health knowledge for people who are incarcerated: A secondary analysis of

data from the Indiana peer education program ECHO. Journal of Correctional Health

Care, 30(4), 226–237. https://doi.org/10.1089/jchc.23.10.0082

Kinnafick, F. E., Anthony, J. L., & Tweed, L. (2025). Potentials and pitfalls of peer support:

Experiences and recommendations for peer supported physical activity programmes for

mental health service users. Mental Health and Physical Activity, 28, 100669.

https://doi.org/10.1016/j.mhpa.2024.100669

Lafferty, L., Treloar, C., Guthrie, J., Chambers, G. M., & Butler, T. (2017). Social capital

strategies to enhance hepatitis C treatment awareness and uptake among men in prison.

Journal of Viral Hepatitis, 24(2), 111–116. https://doi.org/10.1111/jvh.12627

Lorthios-Guilledroit, A., Richard, L., & Filiatrault, J. (2018). Factors associated with the

implementation of community-based peer-led health promotion programs: A scoping

review. Evaluation and Program Planning, 68, 19–33.

https://doi.org/10.1016/j.evalprogplan.2018.01.008

Nixon, S. (2019). ‘I just want to give something back’: Peer work in prison. Prison Service

Journal, 245, 44–53.

O’Sullivan, R., Hart, W., & Healy, D. (2020). Transformative rehabilitation: Exploring

prisoners’ experiences of the community based health and first aid programme in

Ireland. European Journal on Criminal Policy and Research, 26(1), 63–81.

https://doi.org/10.1007/s10610-018-9396-z

Perrin, C. (2024). Peer support in prison: How incarcerated people make meaning through

active citizenship. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003019091

Perry, A. E., Waterman, M. G., Dale, V., Moore, K., & House, A. (2021). The effect of a

peer-led problem-support mentor intervention on self-harm and violence in prison: An

Panopticon Online First 18 21-11-2025

interrupted time series analysis using routinely collected prison data.

EClinicalMedicine, 32. https://doi.org/10.1016/j.eclinm.2020.100702

Saunders, C. H., Sierpe, A., Von Plessen, C., Kennedy, A. M., Leviton, L. C., Bernstein, S.

L., Goldwag, J., King, J. R., Marx, C. M., & Pogue, J. A. (2023). Practical thematic

analysis: A guide for multidisciplinary health services research teams engaging in

qualitative analysis. BMJ, 381(e074256). https://doi.org/10.1136/bmj-2022-074256

Seel, C. J., May, R. J., & Austin, J. L. (2024). Enriching prison environments via peer-led

activities. Behavior Analysis in Practice, 17(3), 679–692.

https://doi.org/10.1007/s40617-023-00851-8

Smith, A. (2025). Peer mentoring and identity transformation in a women’s prison. Journal of

Criminal Psychology, 15(1), 72–85. https://doi.org/10.1108/JCP-08-2024-0066

South, J., Bagnall, A.-M., & Woodall, J. (2017). Developing a Typology for Peer Education

and Peer Support Delivered by Prisoners. Journal of Correctional Health Care, 23(2),

214–229. https://doi.org/10.1177/1078345817700602

South, J., Woodall, J., Kinsella, K., & Bagnall, A.-M. (2016). A qualitative synthesis of the

positive and negative impacts related to delivery of peer-based health interventions in

prison settings. BMC Health Services Research, 16(1), 525.

https://doi.org/10.1186/s12913-016-1753-3

Stewart, W. (2018). What does the implementation of peer care training in a U.K. prison

reveal about prisoner engagement in peer caregiving? Journal of Forensic Nursing,

14(1), 18–26. https://doi.org/10.1097/JFN.0000000000000183

Thekkumkara, S., Jagannathan, A., Muliyala, K. P., Joseph, A., & Murthy, P. (2023).

Feasibility testing of a peer support programme for prisoners with common mental

disorders and substance use. Criminal Behaviour and Mental Health, 33(4), 229–242.

https://doi.org/10.1002/cbm.2287

Thornton, K., Sedillo, M. L., Kalishman, S., Page, K., & Arora, S. (2018). The New Mexico

peer education project: Filling a critical gap in HCV prison education. Journal of Health

Care for the Poor and Underserved, 29(4), 1544–1557.

https://doi.org/10.1353/hpu.2018.0111

Tindall, J. A., & Black, D. R. (2009). Peer programs: An in-depth look at peer programs:

Planning, implementation, and administration (2

nd ed.). Routledge.

https://doi.org/10.4324/9780203893791

Vlaamse regering (2025). Vlaams strategisch plan ter versterking van de re-integratie van

personen in detentie 2025-2023. https://themis.vlaanderen.be/files/8d79c920-c13d-

11f0-9019-e7e62dc5a47e/download?name=VR%202025%201411%20DOC.1038-

2%20STRAP%20-%20bijlage%20TER.pdf&content-disposition=inline

Walby, K., & Cole, D. (2019). Beyond emotional labour: Emotions and peer support in a

Canadian prison. Emotion, Space and Society, 33, 100631.

https://doi.org/10.1016/j.emospa.2019.100631

Walton, H., Massou, E., Sherlaw-Johnson, C., Gipson, D., Wainwright, L., Harriott, P., Ng, P.

L., Riley, S., Morris, S., & Fulop, N. J. (2025). Peer support for adult social care in

prisons in England and Wales: A mixed-methods rapid evaluation. Health and Social

Care Delivery Research, 13(1), 1–140. https://doi.org/10.3310/MWFD6890

Panopticon Online First 19 21-11-2025

Walton, H., Sherlaw-Johnson, C., Massou, E., Ng, P. L., & Fulop, N. J. (2024). Peer support

for health, social care, and educational needs in adult prisons: A systematic scoping

review. Public Health, 236, 412–421. https://doi.org/10.1016/j.puhe.2024.08.002